Erdenbektiń erlik joldary
Otan soǵysy motorlar soǵysy bolǵany belgili. Bul soǵysta tank, artıllerııa, avıasııa bútindeı tolyq qoldanylǵany málim. Sonymen qatar, atty áskerler de soǵysqa qatysyp, jeńiske úles qosty. Oǵan dálel ataqty I.A.Plıev, O.I.Gorodovıkov, A.M.Dovator sııaqty generaldar basqarǵan atty quramdar, dıvızııalar, korpýstar bolǵany. Solardyń biri eskadron komandıri, gvardııa kapıtany Erdenbek Nıetqalıev edi.
Erdenbek eskadrony basqa áskerlermen birge 1941 jyldyń qazan aıynan aldymen Týla qorǵanys shebindegi Ýgodskıı zavod degen selo mańynda soǵysty. Odan soń Máskeýdi jaýdan qorǵaýǵa qatysty. Keıin Kashırany qorǵap, Týla baǵytyndaǵy shaıqastarda Venev jáne Stalınogorsk, Kalýga operasııasynda Kozelsk pen Mosalsk qalalaryn jaýdan bosatýǵa úles qosty. 1942 jyldyń qysynan sol jyldyń jazyna deıin Nıetqalıev qatysqan korpýs Rjev-Vıazma baǵytyndaǵy, ásirese, Dorogobýja aýdanyndaǵy urystarǵa aralasyp, erlikpen kózge tústi. Sol shaıqasta jaraqat alǵan Erdenbek 1942 jyldyń 3 qazanynda polkke qaıta oralyp, Podosınovka-Arıstovo mańyndaǵy jaý bekinisterin buzyp, onyń tylyna kirip, Rjev-Sychev temirjol baılanysyn úzip, qozǵalysyn toqtatty. Odan soń onyń eskadrony jaý tylyndaǵy Nıkıshkıno derevnıasynda 1942 jyldyń 28 qarashasynda úsh kún boıy qyrǵyn soǵysta jaý kúshine soqqy berdi. Biraq, 30 qarashada ózi aýyr jaraqat alady. Selo turǵyndary ony kóterip partızandarǵa aparady. Sodan ol ushaqpen «Úlken jerge» jetkizilip, kúrdeli operasııadan soń aman qalady.
Erdenbektiń polki 1943 jyldyń qysynda Ortalyq maıdan operasııasyna qaıta aralasyp, úsh ret jaý shebin buzyp, talaı erlik kórsetti. 1943 jyldyń qarashasynda Gomel-Rechınka jáne Kalınkovıchko-Mozyr operasııasyna qatysty. 1944 jyldyń 14 qańtarynda Erdenbek attylary Mozyr qalasyn bosatty. Orlov jáne Brıansk baǵytyndaǵy urystarda gvardııa aǵa leıtenanty Erdenbek Nıetqalıev eskadrony erlikpen kózge tústi.
1944 jyldyń 26-30 shildesi aralyǵynda Nıetqalıev eskadrony Radzyn, Lýkýv, Sedles baǵytynda jaýǵa qatty soqqy berip, Sedles qalasynyń shetine jetti. Sol kúni keshke qaraı 12-shi atty polk Sedles qalasyn jaýdan bosatty. Osy urys nátıjesinde Erdenbekke gvardııa kapıtany ataǵy berildi. Sóıtip, onyń eskadrony jaýdy Reseı, Belorýssııa jerlerinen qýyp shyǵyp, Batystaǵy Býg ózenin birinshi bolyp atpen kesip etti. Odan ári KSRO-Polsha shekarasynan ótip, fashısterdi polıaktar jerinde talqandaýǵa kiristi. Sóıtip, Polsha-Germanııanyń burynǵy shekarasyna jetip, Pomeranııa úshin urysqa qatysty. Bul 1945 jyldyń 20 qańtary bolatyn.
Jalpy aıtqanda, Uly Otan soǵysynda atty áskerler erekshe ról atqardy. Olar tank, artıllerııa, jaıaý áskerlermen birigip jaýmen aıqasty. Sondaı-aq, joǵary basshylyq tapsyrmasymen jaý bekinisin buzyp, onyń tylyna talaı ret ótip, soıqan áreketter jasady. Máselen, 1942 jyldyń 28 qarashasynda álgi aıtqan Smolensk oblysy Sychevskıı aýdanyndaǵy soǵysta jaý shebin buzyp, onyń tylyna ótken Erdenbek eskadronyn jaý qorshap alyp joımaq bolǵan áreketine kúshti qarsylyq kórsetip, úsh kúnge sozylǵan aýyr urysta Nıetqalıevtiń attylary nemistiń 80 soldaty men ofıseriniń kózin joıyp, jaýdyń brondy poıyzyn isten shyǵardy.
1943 jyldyń jazynda Orlov jáne Brıansk operasııalarynda jaý tylyna ótken Erdenbek basqarǵan attylar nemistiń úlken bir júk kerýenin talqandady. Bul málimetterdiń bári resmı áskerı aqparattardan alynǵan. Attylardyń bir ereksheligi, olar urysta esh nárseni panalaı almaıdy, bári ashyq, is-qımyldary tek shapshańdyq pen erlikke negizdelgen.
Sonymen, Polsha-Germanııa shekarasyna jetken Erdenbektiń 12-atty ásker polkine 1945 jyldyń 29 qańtarynda Kıýdo ózeniniń batysynda jaýdan jeńip alǵan keń alqapty qolda bekem ustap, jaýdyń eki bólingen kúshiniń qaıta birigýine múmkindik bermeý tapsyrylady. Osy qyrǵyn urysta Rasebýr qalasynyń tústiginde bekingen Erdenbek Nıetqalıev eskadrony jaýdyń 15-shi dıvızııasyna jatatyn «Ostland» SS jaıaý ásker bólimshesi men 23-shi mehanıkalandyrylǵan «Nederland» SS dıvızııasynyń san ret jasaǵan qarsy shabýyldaryna erlikpen qarsylyq kórsetip, jaýdyń bulardy qyrmaq bolǵan áreketin júzege asyrmaı tastaıdy. Sol urysta aýyr jaraqat alǵan Erdenbek, sorǵalap aqqan qanyna qaramastan, stanokty pýlemet gashetine jabysyp, jaýdy qyryp, shabýylǵa buıryq berip jatqanda, ekinshi ret aýyr jaraqat alyp, kóz jumady. Bul 1945 jyldyń 2 aqpany edi. Artynsha keńes áskerleri jetkende, 150-deı jaýyngeri bar Erdenbek eskadronynan tek onshaqty jaýynger qalypty. Osy urysta 400-deı nemis soldaty men ofıseri jan tapsyrady. Sondaı-aq, jaýdyń 3 aýyr zeńbiregi, 6 stanokty pýlemeti jáne 80 nemis soldaty men ofıseri qolǵa túsedi.
Sol qyrǵyn urysta kórsetken eren erligi úshin Erdenbek Nıetqalıevke KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jylǵy 24 naýryzdaǵy Jarlyǵymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy ózi ólgennen keıin berildi. Erdiń kóz jumǵan jeri Germanııanyń Pomeranııa provınsııasyndaǵy Rasebýr qalasy (qazirgi Okonek qalasy, Polsha Respýblıkasy).
Otan soǵysyna bastan-aıaq qatysqan Rápilbek Ultanbaev «Erler esimi el esinde» dep atalǵan Almatyda «Qazaqstan» baspasynan 1973 jyly jaryq kórgen estelik kitabynyń 107-betinde Erdenbektiń erligine mynadaı sıpattama beredi: «Erdenbek Nıetqalıev 1914 jyly týǵan, kommýnıst, kóptegen jortýyldarǵa qatysyp ysylǵan, qandy jáne aýyr shaıqastarda kózge túsken, erligimen aty jaıylǵan, omyraýy ordender men medaldarǵa toly erjúrek ofıser edi. Jaýynger gvardııashylar ony adamgershiligi, baýyrmaldyǵy úshin jaqsy kóretin». Mine, bul «qandy kóılek» gvardııashynyń júrekjardy pikiri bolatyn. Erdenbektiń tiri kezindegi nagradalary: Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordeni (30.03.1943), «Qyzyl Juldyz» ordeni (5.11.1943), «Qyzyl Juldyz» ordeni (6.08.1944), «Erligi úshin» medali (5.09.1942), t.b.
Ata-anasyna jazǵan hattarynan
Azamattyǵy men patrıotızmi onyń ata-anasyna jazǵan hattarynan aıqyn kórinedi. Erdenbek sondaı erjúrek batyr bolsa da, júregi jan-dúnıesi názik, baýyrmal bolǵan. Merzimi kórinbeı qalǵan, shamasy 1942 jyly jazǵan bir hatynda Erdenbek sózin bylaı bastaıdy: «Dralsıa s nemsamı pod Moskvoı, pod Vıazmoı ı eshe vo mnogıh drýgıh napravlenııah ı tolko trı raza ýhodıl v gospıtal po slýchaıý ranenııa. V tylý ne byl, ıbo tam net nam mesta, nashe delo na peredovoı», deı kelip, odan ári bylaı jazady: «Dorogıe moı! Ýje dva goda noshýs na konıah. Za eto vremıa vozmýjal, okrep. Iа teper ne tot kto byl v 1932-36 godah (óziniń stýdenttik kezin aıtqany –
D.K.). Za vremıa voıny prıshlos vıdet mnogoe ı strashnoe, ıspytat vse tıagoty voennoı jıznı, smenıaıýsheısıa horoshım delom».
Taǵy bir úıge jazǵan hatynda Erdenbek bylaı deıdi: «Ýspanchık pasan toje v armıı, kajetsıa v Týrkmenıı, a ot Anvara tak ı s nachala voıny nı zvýka. Vıdımo, paren pogıb, ved on byl na samoı latvııskoı granıse». Ánýardyń ol kezde tutqynda ekenin Erdenbek qaıdan bilsin.
1944 jyldyń 4 maýsymynda jazǵan hatynda Erdenbek: «Ýslyshav, chto Talgat (onyń birinshi inisi –
D.K.) jıv, no ranen, ıa ochen ı ochen radýıýs. Ved dýmal, chto on pogıb. Vot pochemý Ýspan ne pıshet pısmo, eto menıa ýdıvlıaet, gde on est?» deı kelip, ózi týraly bylaı deıdi: «Poka nabıraıý sıl dlıa býdýshıh reshaıýshıh dneı. Hochetsıa vıdet Vas».
Erdenbektiń úıine, inilerine qamqorlyǵy udaıy baıqalady. Taǵy bir hatynda jaraly bolyp elge kelgen Talǵat jóninde: «Talǵat! Meniń kıimderimdi kıe ber, tiri bolsaq, kıim tabylady ǵoı», dep jazady. Odan ári: «Biz Ánýardan úmit úzgen shyǵarmyz. Onyń sońǵy adresin joǵaltpańdar, kerek bolar», deıdi. Eń kishi inisi Ospandy eske alǵany tipti kóńil bosatady. Anasyn oılap, «keshke jatyp gazet oqıtyn edim ǵoı, oqyp jatyp uıyqtap ketsem, sham janyp turatyn, mamam kelip sóndirip, arqamdy jabýshy edi», dep jazady, úıdegi ótken kúnderdi jyly esine alyp. Taǵy bir jazǵan hatynda mamasyna «er-turmandarymdy saqtap qoı, elge kelgende izdep jatamyz ba, daıyn tursyn» dep ótinish aıtady. Bul da ómirge úlken qushtarlyq, senim belgisi bolatyn.
Eń sońǵy, 1945 jyldyń basynda jazǵan hatynda: «Nege beker sharshaısyńdar, tek bir Táńirimniń jazǵanyn kórersińder, artyq kóp oılaǵandyqtan aýrý paıda bolady ǵoı, densaýlyqtaryńdy tileımin. Tiri qalsaq kelermiz, bolmasa ne amal bar. О́zderiń de estip jatyrsyzdar ǵoı, soǵys endi kóp uzamaı bitetin túri bar. Kóńilimiz shatty bolýyn tileýshi balańyz Erdenbek», dep hatyn aıaqtaıdy.
Mine, bul tórt jylǵa sozylǵan qyrǵyn soǵysta atqa minip, udaıy ashyq maıdanda júrgen, oǵan deıin úsh jyl áskerı boryshyn atqarǵan naǵyz eren erdiń biri, ne biregeıi ekendigin kórsetedi. Jáne de bul Erdenbektiń eń aqyrǵy toqtaý aıtqan sońǵy sózderi edi.
Ýaıymdaǵan inileri jaıly birer sóz
Erdenbektiń úıge jazǵan hattarynda erekshe alańdaıtyny inileri Ánýar men Ospan bolatyn. Ospan soǵysta habarsyz ketti. Ánýar shekaraǵa jaqyn jerde bolatyn, úlken qorshaýda qalyp, barlyq quramdarymen jaý qolyna túsedi. Tutqynda musylmandardy bólip, qatarǵa turǵyzyp, olarmen Mustafa Shoqaı tanyspaq bolady. Kezek Ánýarǵa kelgende, oǵan: «Kimsiń?» dep suraıdy. Sonda tutqyn: «Esimim Ánýar, ákem aty Nıetqalı, famılııam Meneshev», dep jaýap qaıtarady. Buǵan Mustafa: «Meńdeshev» dediń be?» depti. «Joq, Meneshev! Seıitqalı Meńdeshevti bilemin, ol bizdiń eldiki» degen kórinedi Ánýar. «Bilimiń qandaı?» degen suraýǵa: «Stats-tehnıkým bitirgenmin», deıdi. Sodan Mustafa ony qatardan shyǵaryp, «komandır bolasyń» degen sııaqty.
Kúnderdiń kúninde jumys istep jatqan qazaqtarǵa qarap, bir nemis ofıseri: «Las, shoshqa!» degen kórinedi. Kenet aıtylǵan bul sózge shamdanǵan Ánýar nemisshe: «О́ziń las shoshqasyń», dep óńmeninen túıip jiberse, ańdamaı turǵan nemis shalqasynan qulaıdy. Sodan Ánýardy qaıtadan tutqyndap, «О́lim lagerine» jabady. Ara túsetin Mustafa joq. Biraq, ólim jazasyn ózgertip, 10 jylǵa kesedi. Sirá, Ánýar jasynan nemis tilin jaqsy bilgendikten, túsindirip aıtsa kerek. Kóp uzamaı Bavarııa túrmesinde jatqan Ánýardy Keńes armııasy kelip jetip, túrmedegilermen birge bosatyp alady. Ánýardyń isimen tanysqan «Erekshe bólim» ofıserleri onyń isin aqtap, armııa qataryna qosady. Sodan demobılızasııamen elge oralǵan Ánýar Qyzylordada turatyn ata-anasynyń úıine kelip, oblystyq atqarý komıtetine mamandyǵy boıynsha qyzmetke turady. Bul 1946 jyl bolatyn. Biraq, kóp uzamaı, Ánýardyń «isimen» KGB aınalysyp, qaıta-qaıta shaqyryp, uzaq tanysady, tekseredi.
Aqyrynda Ánýarǵa jeńil jaza beriledi. Bul 1947 jyldyń jeltoqsan aıynyń aıaǵy bolatyn. Sodan Ánýar 6 jylǵa Jetiǵara óndirisine (Qostanaı oblysy) erikti turýǵa jer aýdarylady. Jetiǵarada jumys istep júrip 1950 jyly Maıymjan Jumatova atty qyzben bas qosyp, otaý tigedi. Sol jerde Sholpan, Aıman atty eki qyz dúnıege keledi.
1954 jyldyń qańtarynda jer aýdarý merzimi aıaqtalyp, Jambyl (qazirgi Taraz) qalasyna kóship keledi. Ol kezde Ánýardyń áke-sheshesi Jambylda turatyn. Mamandyǵy boıynsha býhgalterlik qyzmet atqarady. Bul jerde taǵy Aıjan atty qyz, Eset, Beket esimdi eki ul dúnıege keledi. Keıin Ánýardyń ata-anasy, ózi de dúnıe salady. Zaıyby Maıymjan, úsh qyzy, eki uly aman, Taraz, Shymkent qalalarynda úıli-jaıly turyp jatyr. Talǵat ta dúnıe salǵan. Balalary aman. Mine, bul Erdenbek udaıy surastyrǵan, ýaıymdaǵan inileri jaıly maǵlumat.
Menesh áýleti týraly aıtqanda...
Erdenbektiń jazǵan hattarynan, onyń qazaq mektebinde emes, orys mektebinde oqyǵany baıqalady. Jazǵandary kóbine orys tilinde jáne óte asyǵys, ofıser planshetinen alynǵan paraq betteri. Bul onyń asyqpaı otyryp hat jazýǵa ýaqyty bolmaǵanyn dáleldeıdi. Erdenbektiń atasy Menesh qarapaıym sharýa adamy eken. Onyń úsh uly, eki qyzy bolǵan. Uldary Nıetqalı, Ámirǵalı, О́tesh. Úlkeni kókiregi oıaý, saýatty, biraq, arnaıy oqymaǵan. Ámirǵalı men О́tesh gımnazııada oqyǵan. Ámirǵalı Saratovta aýylsharýashylyq ınstıtýtyn bitirgen. Keńes jyldary basynda Máskeýde Qazaqstan ókildiginde basshylyq qyzmet atqarypty. Ardager Hamıd Chýrın esteliginde Ámirǵalı alǵash Qazaqstan delegasııasyn V.I. Lenınmen kezdestirgenin aıtady. Sol kezdesýde V.I. Lenın: «Qazaqstan – baı ólke. Múmkindikteri mol. Biz ony kóterýimiz kerek. Sózsiz kóteremiz», degen eken.
Keıingi jyldary Ámirǵalı Meneshev Almatyǵa shaqyrylyp, Jer halyq komıssarıatynda sý sharýashylyǵyn basqarǵan. Halkom orynbasary retinde. 1937 jyldyń aıaǵynda jazyqsyz ustalyp, 1938 jyly 28 halkom qatarynda Almatyda atylyp ketedi. Áıeli Álıma «Qarlagqa» 10 jylǵa aıdalyp, Ámirǵalı men Álımanyń Qadyrbek, Ibragım, Murat esimdi balalary qańǵyryp, panasyz, úı-múlki shashylyp, dalada qalady. О́ıtkeni, Almatyda jaqyn týystary bolmaıdy. Balalary keıin armııaǵa shaqyrylyp, Otan soǵysyna qatysady. Álıma «Karlagta» Seıitqalı Meńdeshev, Beıimbet Maılın áıelderimen birge bolǵan. Lagerden kelgennen soń, birshama ýaqyt Almatyda bizben turdy. Keıin Hamıd Chýrınniń járdemimen Kommýnıstik prospektide salynǵan jańa úıden bir bólmeli páter aldy. Qazir ol keıýana da, balalary da dúnıe salǵan.
Meneshtiń úshinshi uly О́tesh Oraldyń Jympıtysynda komsomol jumysyn atqaryp júrgende Almatyǵa shaqyrylyp, Baılanys halkomatynda basshylyq jumysqa kirise bastaǵanda kenet aýyryp, 1930 jyly dúnıe salady. Batystaǵy otbasyn da aldyryp úlgermeıdi. Odan 1927 jyly týǵan bir qyz qalǵan. Erkin О́teshqyzy meniń zaıybym boldy. 1947 jyly úılenip, 66 jyl ómir súrdik, balaly, nemereli boldyq. Zaıybym ótken jyly qaıtys boldy.
Sonymen, tarıh bári aıqyn syzylyp qoıǵan týra jol emes. Ol – túrli ıirim, qaıtalaýlardan turatyn, biraq, túp negizi úlken zańdylyqqa baǵynyp, ilgeri damıtyn kúrdeli qubylys. О́mirde bári bolady. Degenmen, bárin oryn-ornyna qoıatyn, anyqtaıtyn ómir. Eger onyń bir shetin búgip qalsań, tarıh buzylady. Sondyqtan, Erdenbektiń erligine baılanysty aıtpaǵymyzdy tolyǵyraq berýge tyrystyq. О́ıtkeni, qur taqyrǵa shóp te shyqpaıdy. Osynyń bári tárbıe, úlgi.
Dosmuhamed KIShIBEKOV,
akademık.
ALMATY.
